انواع روش‌های ارزیابی ریسک: ماتریس، FMEA، HAZOP یا JSA؟

بیشتر مسئولان ایمنی وقتی برای اولین بار سراغ ارزیابی ریسک می‌روند با فهرستی از نام‌های اختصاری روبه‌رو می‌شوند و نمی‌دانند کدام را انتخاب کنند. مشکل از اینجا شروع می‌شود که این روش‌ها جانشین هم نیستند؛ هر کدام برای نوع متفاوتی از پرسش ساخته شده‌اند.

در این نوشته روش‌ها را کنار هم می‌گذاریم و معیار انتخاب را روشن می‌کنیم تا وقت تیم شما سر روشی که به کارتان نمی‌آید هدر نرود.

ارزیابی ریسک چیست و چرا انتخاب روش مهم است؟

ارزیابی ریسک عبارت است از فرایندی سه‌مرحله‌ای که در آن خطرات یک فعالیت شناسایی می‌شوند، احتمال وقوع و شدت پیامد هر خطر سنجیده می‌شود، و در پایان دربارهٔ قابل‌پذیرش بودن آن ریسک و اقدام اصلاحی لازم تصمیم گرفته می‌شود.

«روش ارزیابی ریسک» همان قالبی است که این سه مرحله را منظم می‌کند. استاندارد بین‌المللی IEC 31010 با عنوان «تکنیک‌های ارزیابی ریسک» مجموعه‌ای از این قالب‌ها را معرفی می‌کند و تأکید دارد که هیچ تکنیکی برای همهٔ موقعیت‌ها مناسب نیست.

انتخاب روش نادرست دو هزینهٔ آشکار دارد. اگر روشی سبک‌تر از موضوع انتخاب کنید، خطرات جدی از قلم می‌افتند. اگر روشی سنگین‌تر انتخاب کنید، تیم چند هفته درگیر جلسه می‌شود و در عمل سندی تولید می‌شود که کسی از آن استفاده نمی‌کند.

انواع روش‌های ارزیابی ریسک در یک نگاه

روش‌های پرکاربرد در صنعت ایران را می‌توان این‌طور دسته‌بندی کرد. ستون «موضوع ارزیابی» مهم‌ترین ستون جدول است، چون همین ستون است که روش را تعیین می‌کند.

این جدول راهنمای انتخاب است؛ در پروژه‌های بزرگ معمولاً دو روش کنار هم به کار می‌رود.

جمع‌بندی: ماتریس ریسک و JSA ابزار روزمرهٔ مسئول ایمنی‌اند، FMEA و HAZOP ابزار پروژه‌های فنی و مهندسی.

هر روش را کجا به کار ببریم؟

ماتریس ریسک؛ نقطهٔ شروع هر کارگاه

در ماتریس ریسک، احتمال وقوع و شدت پیامد هر خطر روی دو محور امتیاز می‌گیرند و حاصل‌ضرب آن‌ها سطح ریسک را می‌سازد. مزیتش سرعت و سادگی است و همین باعث می‌شود برای اولین ارزیابی یک واحد تولیدی گزینهٔ درستی باشد.

ضعفش هم همین سادگی است: نتیجه به قضاوت ارزیاب وابسته می‌ماند. برای کم کردن این وابستگی، سطوح احتمال و شدت را پیش از شروع برای همهٔ ارزیابان یکسان تعریف کنید.

JSA؛ وقتی کار را مرحله‌به‌مرحله می‌شکنید

JSA یک شغل را به مراحل پی‌درپی تقسیم می‌کند، خطر هر مرحله را می‌نویسد و برای همان مرحله کنترل تعیین می‌کند. برای کارهای تکرارشونده مثل جوشکاری، تعویض قطعه یا ورود به فضای بسته بسیار کارآمد است.

نکتهٔ کلیدی JSA مشارکت کارگر مجرب همان شغل است. ارزیابی‌ای که پشت میز و بدون حضور او نوشته شود، مراحل واقعی کار را از دست می‌دهد.

FMEA؛ از حالت خرابی تا عدد اولویت

FMEA برای هر قطعه یا مرحله، حالت‌های ممکن خرابی را فهرست می‌کند و به هر حالت سه امتیاز شدت، وقوع و قابلیت کشف می‌دهد. حاصل‌ضرب این سه، عدد اولویت ریسک را می‌سازد که ترتیب رسیدگی را مشخص می‌کند. جزئیات این روش را در نوشتهٔ روش FMEA و نحوهٔ محاسبهٔ عدد اولویت ریسک آورده‌ایم.

HAZOP؛ زبان فرایندهای شیمیایی

در HAZOP فرایند به گره‌هایی تقسیم می‌شود و تیم با کلمات راهنما مانند «بیشتر»، «کمتر» و «بدون» انحراف‌های ممکن از شرایط طراحی را بررسی می‌کند. در پالایشگاه، پتروشیمی و واحدهای شیمیایی روش مرجع است و در کارگاه‌های مکانیکی تقریباً کاربردی ندارد.

روش درست را در پنج گام انتخاب کنید

1. موضوع را دقیق کنیدکارگاه، یک شغل، یک تجهیز یا یک فرایند پیوسته؟ پاسخ همین پرسش، نیمی از انتخاب را انجام می‌دهد.
2. ببینید چه داده‌ای داریداگر سابقهٔ خرابی و آمار قابل اتکا ندارید، روش‌های کمی مثل FTA نتیجهٔ گمراه‌کننده می‌دهند.
3. تیم در دسترس را بسنجیدHAZOP بدون تسهیل‌گر و تیم چندتخصصی عملاً اجرا نمی‌شود؛ JSA با سرپرست و کارگر پیش می‌رود.
4. الزام بالادستی را بخوانیدکارفرما، پیمان یا سامانهٔ مدیریت ایمنی شما ممکن است روش مشخصی را خواسته باشد.
5. با روش ساده شروع کنید و بالا برویدماتریس ریسک را روی کل واحد اجرا کنید، بعد فقط برای ریسک‌های بالا سراغ FMEA یا HAZOP بروید.

مسئول ایمنی اول کدام روش را یاد بگیرد؟

ترتیبی که در بازتاب علم به کارآموزان پیشنهاد می‌کنیم از کاربرد روزمره شروع می‌شود، نه از دشواری روش:

• ماتریس ریسک، چون در هر ارزیابی اولیه و در گزارش به کارفرما لازم می‌شود
• JSA، چون بیشترین تماس را با کار واقعی کارگر دارد
• FMEA، برای ورود به پروژه‌های فنی و نگهداری
• HAZOP، فقط اگر در صنایع فرایندی کار می‌کنید

این مهارت‌ها بخشی از شرح وظایف روزانهٔ ایمنی است؛ تصویر کامل‌تر آن را در نوشتهٔ وظایف کارشناس HSE بخوانید. اگر نگاه شما مدیریتی‌تر است، مدیریت ریسک در سطح راهبردی و دورهٔ تدوین HSE Plan ادامهٔ طبیعی این مسیر هستند.

سؤالات متداول